İş Kanununa göre fazla mesai günlük veya aylık olarak değil haftalık olarak hesaplanır. Bu nedenle fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti hesaplanırken haftalık çalışma süresi esas alınır. Fazla mesai ücreti hesaplanırken yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır. Fazla çalışma ücreti ve fazla sürelerle çalışma ücreti haftalık olarak hesaplandığından söz konusu tamamlama usulünün haftalık olarak uygulanması gerekir.
İş Kanununda belirtilen koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak adlandırılır. Fazla çalışma ücreti normal saat ücretinin 1,5 katı (%50 zamlı) olarak ödenir. Ancak fazla çalışma ücreti iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle arttırılmışsa bu durumda fazla mesai ücreti arttırılmış oran üzerinden hesaplanmalıdır.
Fazla Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Örnek: Saatlik brüt ücreti 10 TL olan bir işçi 20 saat fazla çalışma yaptığında ne kadar fazla çalışma ücretine hak kazanır?
– Saatlik brüt ücret: 10 TL
– Saatlik fazla çalışma ücreti: 10 X 1,5 = 15 TL
– 20 saatlik fazla çalışma ücreti: 20 X 15 = 300 TL.
Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesiyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda haftalık 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır. Fazla sürelerle çalışma ücreti normal saat ücretinin 1,25 katı (%25 zamlı) olarak ödenir.
Örnek: Saatlik brüt ücreti 10 TL olan işçi 5 saat fazla sürelerle çalışma yaptığında ne kadar fazla sürelerle çalışma ücretine hak kazanır?
- Saatlik brüt ücret: 10 TL
- Saatlik fazla sürelerle çalışma ücreti: 10 X 1,25 = 12,5 TL
- 5 saatlik fazla sürelerle çalışma ücreti: 5 X 12,5 = 62,5 TL
Örnek Haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen bir işçinin saatlik brüt ücreti 10 TL ise söz konusu işçi 55 saat çalıştığında ne kadar fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretine hak kazanır?
- Saatlik brüt ücret: 10 TL
- Saatlik fazla çalışma ücreti: 10 X 1,5 = 15 TL
- Fazla çalışma saati: 55 – 45 = 10 saat
- Fazla Çalışma Ücreti: 15 X 10 = 150 TL
- Saatlik fazla sürelerle çalışma ücreti: 10 X 1,25 = 12,5
- Fazla sürelerle çalışma saati: 45 – 40 = 5 saat
- Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti: 12,5 X 5 = 62,5 TL
- Toplam Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti: 62,5 + 150 = 212,5 TL.
Örnek: Toplu iş sözleşmesiyle fazla çalışma ücretinin 2 katı (%100 zamlı) ve fazla sürelerle çalışma ücretinin 1,5 katı (%50 zamlı) ödeneceği kararlaştırılan bir işyerinde çalışan ve saatlik ücreti 20 TL olan bir işçi;
- 10 saat fazla çalışma yaptığında 400 TL fazla çalışma ücretine hak kazanır. (20 X 2 X 10 = 400 TL)
- 10 saat fazla sürelerle çalışma yaptığında 300 TL fazla sürelerle çalışma ücretine hak kazanır. (20 X 1,5 X 10 = 300 TL)
Fazla Mesai Ücretinden Hangi Kesintiler Yapılır?
Fazla mesai ücretinden sosyal sigortalar primi, işsizlik sigortası primi, gelir ve damga vergisi kesilir.
Örnek: Saatlik brüt ücreti 20 TL olan bir işçi 10 saat fazla çalışma yaptığında ne kadar net fazla çalışma ücretine hak kazanır?
- Saatlik Brüt Fazla Çalışma Ücreti: 20 X 1,5 = 30 TL
- Ödenecek Brüt Fazla Çalışma Ücreti: 30 X 10 = 300
- SGK İşçi Primi: 300 X 0,14 = 42 TL
- İşsizlik Sigortası İşçi Primi: 300 X 0,01 = 3 TL
- Gelir Vergisi: (300-42-3) X 0,15 = 38,25
- Damga Vergisi: 300 X 0,00759 = 2,277
- Net Fazla Çalışma Ücreti: 214,47
Yeraltı Maden İşçilerinin Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
4857 Sayılı İş Kanununda; yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresinin günde yedi buçuk ve haftada en çok otuz yedi buçuk saati aşamayacağı, bu işçilere fazla çalışma yaptırılamayacağı ancak zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hallerde fazla çalışma yapılması durumunda fazla çalışma ücretlerinin en az %100 zamlı olarak ödeneceği belirtilmiştir.
Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin fazla çalışma ücreti hesaplanırken dikkat edilmesi gereken en önemli husus saatlik ücretin tespitidir. Bu işçilerin saatlik ücreti tespit edilirken aylık ücret diğer işçilerde olduğu gibi 225’e değil 187,5’a bölünmelidir. Zira haftalık çalışma süresi 37,5 saat olan bir işçinin aylık çalışma süresi 187,5 saattir.
Örnek: Aylık brüt ücreti 30.000,00 TL olan bir yer altı maden işçisi 20 saat zorunlu nedenlerle fazla çalışma yaptığında ne kadar fazla çalışma ücretine hak kazanır?
– Saatlik brüt ücret: (30.000,00 /187,5) 160,00 TL
– Saatlik fazla çalışma ücreti: 160,00 X 2 = 320,00 TL
– 20 saatlik fazla çalışma ücreti: 20 X 320,00 = 6.400,00 TL.
Parça Başına Veya Yapılan İş Tutarına Göre Ücret Alan İşçilerin Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parça veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla mesai ücreti hesaplanır. Bu şekilde hesap yapılmasında zorluk çekilen hallerde ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları o dönem içerisinde çalışılmış olan normal ve fazla mesai saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı tespit edilir. Bu şekilde bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşen bir saatlik ücretin 1,5 katı (%50 fazlası) fazla çalışma ücreti, 1,25 katı (%25 fazlası) fazla sürelerle çalışma ücretini oluşturur. Parça veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen hallerde fazla mesai yapan işçilerin normal ücretleri ödenmiş olduğundan bu işçilere sadece fazla mesainin zamlı kısmı ödenir.
Örnek: Yapmış olduğu her ürün karşılığında 10 TL alan bir işçi haftada 50 saat çalışarak 100 adet ürün üretmiştir. Bu durumda işçi ne kadar ücrete hak kazanır?
– Normal Çalışma Ücreti: 100 X 10 = 1000
– Saat Başına Düşen Ücret: 1000/50 = 20 TL
– Saatlik Fazla Çalışma Ücreti: 20 X 0,5 = 10 TL (Fazla çalışmanın zamsız karşılığı normal ücret içindedir.)
– Fazla Çalışma Saati: 50 – 45 = 5 Saat
– Ödenecek Fazla Çalışma Ücreti: 10 X 5 = 50 TL
– Fazla Çalışma Ücreti Dahil Toplam Ücret: 1000 + 50 = 1050 TL
Yargıtay 9. H.D. 01.07.2020 Tarih, 2016/19263 Esas ve 2020/6833 Karar.
“Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti hesaplanır. Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen durumlarda, parça başına veya yapılan iş tutarına ait ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu şekilde bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin yüzde elli fazlası fazla çalışma ücreti, yüzde yirmibeş fazlası ise fazla sürelerle çalışma ücretidir. İşçinin parça başı ücreti içinde zamsız kısmı ödenmiş olmakla, fazla çalışma ücreti sadece yüzde elli zam miktarına göre belirlenmelidir.”
Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerlerinde Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelikte yüzdelerin nasıl dağıtılacağı düzenlenmiş olup fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapan işçilerin, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma saatlerine ait puanları normal çalışma puanlarına eklenir. Yüzdelerden ödenen fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın zamsız karşılığı ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki fark işveren tarafından işçiye ayrıca ödenir.
Yargıtay 9. H.D. 01.07.2020 Tarih, 2016/19263 Esas ve 2020/6833 Karar.
“Otel, lokanta, eğlence yerleri gibi işyerlerinde müşterilerin hesap pusulalarına belirli bir yüzde olarak eklenen paraların, işverence toplanarak işçilerin katkılarına göre belli bir oranda dağıtımı şeklinde uygulanan ücret sistemine “yüzde usulü ücret” denilmektedir. Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde fazla çalışma ücreti, 4857 sayılı Kanunun 51 inci maddesinde öngörülen yönetmelik hükümlerine göre ödenir. İşveren, yüzde usulü toplanan paraları işyerinde çalışan işçiler arasında, Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre eksiksiz olarak dağıtmak zorundadır. Fazla çalışma yapan işçilerin fazla çalışma saatlerine ait puanları normal çalışma puanlarına eklenir (Yönetmelik Md. 4/1.). Yüzdelerden ödenen fazla saatlerde, çalışmanın zamsız karşılığı ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki fark ödenir. Zira yüzde usulü ödenen ücret içinde fazla çalışmaların zamsız tutarı ödenmiş olmaktadır. Yapılan bu açıklamalara göre; yüzde usulü ya da parça başı ücret ödemesinin öngörüldüğü çalışma biçiminde fazla çalışmalar, saat ücretinin % 150 zamlı miktarına göre değil, sadece % 50 zam nispetine göre hesaplanmalıdır.”
İş Başmüfettişi
Ayrıntılı bilgi için Hakkımda bölümünü inceleyebilirsiniz.
